भुकाम्पीय दृष्टिले काठमाडौँको कुन कुन ठाउँ अति खतरा छ हेरौ।

महाभूकम्पको असर
काठमाडौ, जेष्ठ १६ - महाभूकम्प र त्यसपछिका सयौं पराकम्पनको थर्काइका कारण काठमाडौंका विभिन्न स्थानको जमिन तरलीकरण (लिक्विफ्याक्सन) भएको तथ्य सार्वजनिक भएको छ।

महाभूकम्पकै हल्लाइले जमिन तरलीकरण भएपछि बोझ थेग्न नसकेर कयौं घरहरू दलदलभित्र धस्सिएको विशेषज्ञहरूले बताएका छन्। बाक्लो बस्ती भएको क्षेत्रमा भने तरलीकरणको समस्या देखिएको छैन।

‘थर्काइले जमिन तरलीकरण भएपछि कतिपय घर र तलाहरू जमिनभित्र धस्सिए,’ त्रिवि भूगर्भशास्त्र केन्द्रीय विभागका प्राध्यापक डा. मेघराज धितालले शुक्रबार कान्तिपुरलाई भने, ‘हल्लाइले कतिपय ठाउँमा मूल फुटेको देखियो, प्रेसरले केही स्थानमा बालुवा र साना कण बाहिर निस्किएका छन्।’

काठमाडौंमा बालाजु, माछापोखरी, नयाँ बसपार्क, गोंगबु, गोलढुंगालगायत क्षेत्रमा तरलीकरणकै कारण घर जमिनभित्र धस्सिएको धितालले बताए। ती स्थानमा कतिपय घर जमिनभित्र धस्सिएका छन् भने धेरै घर ढल्किएका छन्। जमिन तरलीकरण भएको क्षेत्र बसोबासका हिसाबले जोखिमयुक्त मानिन्छ। त्यस्तो जमिन जुनसुकै बेला पनि धस्सिन वा भासिन सक्ने भन्दै विज्ञहरूले सतर्कता अपनाउन चेतावनी दिएका छन्।

भूगर्भविद्हरूका अनुसार ठूला भूकम्पपछि जमिन तरलीकरण हुने समस्या अत्यधिक हुन्छ। खानी तथा भूगर्भ विभागका उपमहानिर्देशक डा. सोमनाथ सापकोटाका अनुसार १९९० सालको भूकम्पपछि पनि काठमाडौंको जमिन ‘लिक्विफ्याक्सन’ भएको थियो।



प्रा.डा. धितालका अनुसार दलदल भएको, विगतमा पानी धेरै समय जमेको, माटाले पुरेर उठाइएको जमिनमा तरलीकरणको समस्या बढी हुन्छ। गोंगबु, माछापोखरी, नयाँ बसपार्क क्षेत्र त्यस्तै प्रकृतिको जमिन हो। त्यस्तो जमिनमा बनेका संरचनामा ठूलो धक्का थेग्न सक्ने क्षमता कम हुन्छ। भूकम्पको कम्पन थेग्न नसकेकै कारण त्यस्तो जमिनमा निर्मित संरचना धस्सिएको भूगर्भविद्हरूको भनाइ छ।

राष्ट्रिय विज्ञान तथा प्रविधि प्रज्ञा प्रतिष्ठान (नास्ट) का प्राज्ञ भूगर्भविद् डा.विशालनाथ उप्रेतीले पनि उपत्यकाका विभिन्न स्थानको जमिन तरलीकरण भएको पाइएको बताए। ‘भक्तपुरको खरीपाटी, ललितपुरको खुमलटारलगायतका क्षेत्रको खेतमा पानी र बालुवा निस्किएको छ,’ डा.उप्रेतीले भने, ‘त्यो तरलीकरण हो, मानवीय बस्तीभित्रै चाहिँ त्यस्तो समस्या भेटिएको छैन।’ तरलीकरणको अवस्था थाहा पाउन विस्तृत अध्ययन आवश्यक रहेको उनले बताए।

१२ गतेको भूकम्पमा कम्पनको मात्रा कम भएकाले तरलीकरणको समस्या अनुमान गरिएभन्दा न्यून भएको डा. उप्रेतीको विश्लेषण छ। उनले भने, ‘जति धेरै बेर भूकम्पले हल्लाउँछ, त्यत्तिकै बढी लिक्विफ्याक्सनको सम्भावना हुन्छ।’

महानगरपालिका र जाइकाले १९९८ देखि २००० सम्म गरेको एक अध्ययनले काठमाडौंका विभिन्न स्थान तरलीकरणको उच्च जोखिममा रहेको निष्कर्ष निकालेको थियो। डा.धितालका अनुसार नदी किनारका बस्ती तरलीकरणको उच्च जोखिममा हुन्छन्। उनले बल्खु, धोबीखोला, मनोहरा, विष्णुमती, वाग्मती, गुह्येश्वरीलगायत क्षेत्र तरलीकरणको जोखिममा रहेको जनाए।

कहीं मूल फुटे, कहीं सुकेमहाभूकम्पको कम्पनका कारण काठमाडौंको चन्द्रागिरिसहित अन्य जलाधारक्षेत्रमा पानीका मूल देखिएको डा. धितालले बताए। केही स्थानमा भने मूल सुकेका पनि छन्। काठमाडौंका केही क्षेत्रमा कुवा, इनार सुकेको पाइएको छ। ‘पानीको मूल देखिने र सुक्ने दुवै कारण भूकम्पको कम्पन नै हो,’ धितालले भने।